علایم اوتیسم چیست؟ تشخیص و درمان اوتیسم در مرکز مهر خانواده

اوتیسم یا اختلال طیف اوتیسم (ASD) یکی از وضعیت‌های عصب‌رشدی است که می‌تواند بر نحوه ارتباط، تعامل اجتماعی، پردازش اطلاعات حسی و الگوهای رفتاری فرد تأثیر بگذارد. علائم اوتیسم در افراد مختلف یکسان نیست؛ برخی افراد برای برقراری ارتباط یا مدیریت تغییرات روزمره به حمایت بیشتری نیاز دارند و برخی دیگر با استفاده از راهبردهای شخصی، تحصیل، کار و زندگی مستقلی را دنبال می‌کنند.

آشنایی با علائم اوتیسم به والدین کمک می‌کند تفاوت‌های رشدی کودک را بهتر بشناسند و در صورت وجود نگرانی، برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند. همچنین، اوتیسم فقط به دوران کودکی محدود نیست و بعضی افراد در نوجوانی یا بزرگسالی شناسایی می‌شوند.

در این مقاله از مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان، علائم اوتیسم در کودکان و بزرگسالان، نشانه‌های اولیه، تفاوت‌های احتمالی در دختران و پسران، مراحل تشخیص و اصول حمایت و مداخله را بررسی می‌کنیم.

اوتیسم چیست؟

اختلال طیف اوتیسم یک وضعیت عصب‌رشدی است که ویژگی‌های اصلی آن در دو حوزه دیده می‌شوند:

• ارتباط و تعامل اجتماعی: تفاوت یا دشواری در ارتباط متقابل، استفاده و درک نشانه‌های غیرکلامی و ایجاد یا حفظ روابط اجتماعی.

• رفتارها، علایق یا فعالیت‌های محدود و تکراری: مانند حرکات تکراری، علاقه‌های بسیار متمرکز، نیاز به قابل پیش‌بینی بودن برنامه‌ها یا واکنش‌های متفاوت به محرک‌های حسی.

واژه «طیف» به این معناست که ویژگی‌ها، توانایی‌ها و نیازهای حمایتی افراد اوتیستیک متفاوت است. دو فرد با تشخیص مشابه ممکن است در گفتار، یادگیری، روابط اجتماعی و زندگی روزمره تجربه‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند.

اوتیسم به‌تنهایی به معنی کم‌هوشی نیست. سطح توانایی شناختی افراد اوتیستیک متفاوت است و بعضی افراد ممکن است هم‌زمان با مشکلات دیگری مانند اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی (ADHD)، اضطراب، اختلال خواب یا صرع نیز روبه‌رو باشند.

برای مطالعه بیشتر می‌توانید به برگه اطلاعات اوتیسم سازمان جهانی بهداشت (WHO) مراجعه کنید.

علائم اصلی اوتیسم چیست؟

نشانه‌های اوتیسم را نمی‌توان صرفاً با یک رفتار یا ویژگی منفرد تشخیص داد. متخصص، مجموعه ویژگی‌ها، سابقه رشد و تأثیر آن‌ها بر زندگی روزمره فرد را بررسی می‌کند.

۱. تفاوت در ارتباط و تعامل اجتماعی

برخی افراد اوتیستیک ممکن است در موارد زیر تفاوت‌هایی نشان دهند:

• پاسخ دادن به دیگران یا شروع و ادامه گفت‌وگو

• به اشتراک گذاشتن علاقه‌ها، احساسات یا تجربه‌ها با دیگران

• درک حالات چهره، زبان بدن، اشاره‌ها یا لحن صدا

• فهم منظورهای غیرمستقیم، کنایه‌ها و اصطلاحات

• ایجاد یا حفظ دوستی‌ها و سازگار کردن رفتار با موقعیت‌های اجتماعی

• هماهنگ کردن ارتباط کلامی با نشانه‌های غیرکلامی

برای مثال، ممکن است کودک برای نشان دادن چیزی که دوست دارد کمتر از اشاره استفاده کند یا در یک گفت‌وگو بیشتر درباره موضوع مورد علاقه خود صحبت کند و کمتر متوجه تغییر موضوع از سوی طرف مقابل شود.

البته تماس چشمی کم به‌تنهایی نشانه قطعی اوتیسم نیست. برخی افراد اوتیستیک تماس چشمی برقرار می‌کنند و بعضی دیگر ممکن است هنگام گوش دادن یا صحبت کردن، تماس چشمی را دشوار یا ناراحت‌کننده بدانند.

۲. رفتارهای تکراری و علاقه‌های محدود یا شدید

برخی نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• تکان دادن دست‌ها، تاب خوردن بدن یا تکرار برخی حرکات

• تکرار کلمات، جمله‌ها یا عبارت‌های شنیده‌شده

• مرتب کردن اشیا با ترتیب خاص یا توجه طولانی به بخش‌هایی از آن‌ها

• علاقه شدید و متمرکز به موضوعات یا فعالیت‌های خاص

• نیاز زیاد به ترتیب یا روال مشخص در فعالیت‌های روزمره

• ناراحتی قابل توجه هنگام تغییر ناگهانی برنامه یا محیط

این رفتارها در همه افراد به یک شکل دیده نمی‌شوند. بعضی حرکات تکراری ممکن است به تنظیم احساسات یا مدیریت محرک‌های محیطی کمک کنند و صرف وجود آن‌ها به معنی نیاز به متوقف کردنشان نیست. مداخله زمانی اهمیت بیشتری دارد که رفتار باعث آسیب، ناراحتی قابل توجه یا اختلال در فعالیت‌های روزمره شود.

۳. تفاوت در پردازش حسی

بعضی افراد اوتیستیک به صدا، نور، بو، مزه، بافت لباس یا تماس بدنی واکنش متفاوتی نشان می‌دهند. برای نمونه:

• صدای جاروبرقی یا محیط شلوغ ممکن است بسیار آزاردهنده باشد.

• برخی بافت‌های غذایی یا لباس‌ها ممکن است تحمل‌ناپذیر به نظر برسند.

• فرد ممکن است به نور یا حرکت اشیا توجه زیادی نشان دهد.

• بعضی افراد نسبت به محرک‌هایی مانند درد یا دما واکنش کمتر یا متفاوتی داشته باشند.

این تفاوت‌های حسی می‌توانند بر غذا خوردن، خواب، حضور در مدرسه یا محل کار و شرکت در فعالیت‌های اجتماعی اثر بگذارند. با این حال، حساسیت حسی به‌تنهایی برای تشخیص اوتیسم کافی نیست.

برای آشنایی بیشتر با نشانه‌های شناخته‌شده، صفحه علائم و نشانه‌های اوتیسم در مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) را مطالعه کنید.

علائم اوتیسم در کودکان خردسال چیست؟

برخی ویژگی‌های اوتیسم ممکن است در سال‌های نخست زندگی قابل مشاهده باشند. توجه به روند رشد ارتباطی، بازی و تعامل کودک می‌تواند به شناسایی زودتر نیازهای او کمک کند.

نشانه‌های احتمالی در نوزادان و کودکان نوپا

برخی نشانه‌هایی که ارزش بررسی دارند عبارت‌اند از:

• پاسخ ندادن مکرر به نام خود، به‌ویژه پس از آنکه انتظار می‌رود این مهارت شکل گرفته باشد

• استفاده کمتر از اشاره یا حرکات برای نشان دادن خواسته‌ها و علاقه‌ها

• کمتر به اشتراک گذاشتن توجه و علاقه با والدین؛ برای مثال، نشان ندادن اشیای جالب به دیگران

• تفاوت در تعامل متقابل، لبخند اجتماعی یا بازی‌های تعاملی

• تأخیر در رشد گفتار یا تفاوت در شیوه استفاده از کلمات برای ارتباط

• تکرار حرکات یا بازی کردن با اسباب‌بازی‌ها به روشی محدود و تکراری

• واکنش شدید یا متفاوت به برخی صداها، نورها، بوها یا بافت‌ها

• ناراحتی قابل توجه در برابر تغییرات مشخص در محیط یا روال روزانه

این نشانه‌ها باید با توجه به سن، سابقه رشد و شرایط کودک بررسی شوند. برای مثال، پاسخ ندادن به صدا ممکن است با مشکلات شنوایی نیز ارتباط داشته باشد و نیازمند ارزیابی مناسب است.

اگر کودک مهارتی را که قبلاً به دست آورده بود از دست داده است، لازم است بدون تأخیر با پزشک مشورت کنید. از دست دادن مهارت‌های زبانی، اجتماعی یا حرکتی را نباید صرفاً به اوتیسم نسبت داد؛ بررسی پزشکی اهمیت دارد.

علائم اوتیسم در کودکان پیش‌دبستانی و دبستانی

در سنین بالاتر، بعضی نشانه‌ها ممکن است واضح‌تر شوند، از جمله:

• دشواری در بازی گروهی یا ایجاد دوستی

• درک متفاوت از قواعد نانوشته تعامل اجتماعی

• برداشت تحت‌اللفظی از جمله‌ها و دشواری در فهم کنایه یا شوخی

• علاقه بسیار شدید به موضوعی مشخص

• تکرار برخی حرکات، کلمات یا الگوهای بازی

• نیاز به روال ثابت و ناراحتی در برابر تغییرات

• حساسیت حسی که شرکت در فعالیت‌های مدرسه یا جمع‌های شلوغ را دشوار می‌کند

این نشانه‌ها به‌تنهایی تشخیص اوتیسم را ثابت نمی‌کنند. در صورت نگرانی، بررسی تخصصی رشد کودک کمک می‌کند علت احتمالی و نوع حمایت مورد نیاز مشخص شود.

برای مطالعه راهنمای علائم کودکان می‌توانید از صفحه علائم اوتیسم در کودکان در وب‌سایت NHS استفاده کنید.

علائم اوتیسم در بزرگسالان چیست؟

اوتیسم ممکن است در کودکی شناسایی نشده باشد و فرد در نوجوانی یا بزرگسالی برای نخستین بار ارزیابی شود. بعضی بزرگسالان در طول سال‌ها راهبردهایی برای کنار آمدن با موقعیت‌های اجتماعی آموخته‌اند؛ به همین دلیل، ویژگی‌های اوتیسم همیشه در نگاه اول آشکار نیستند.

برخی نشانه‌های احتمالی در بزرگسالان عبارت‌اند از:

• دشواری در شروع یا ادامه گفت‌وگوهای روزمره

• خستگی پس از تعاملات اجتماعی طولانی

• دشواری در فهم منظور غیرمستقیم، کنایه یا زبان بدن

• ترجیح برنامه‌های قابل پیش‌بینی و ناراحتی از تغییرات ناگهانی

• علاقه‌های بسیار متمرکز یا توجه زیاد به جزئیات

• انجام حرکات تکراری برای تنظیم احساسات یا تمرکز

• حساسیت یا واکنش کمتر از انتظار به بعضی محرک‌های حسی

• دشواری در ایجاد یا حفظ روابط دوستانه یا عاطفی، با وجود تمایل به ارتباط

• نیاز به زمان بیشتر برای سازگاری با محیط‌های جدید

پنهان کردن ویژگی‌های اوتیسم یا ماسکینگ چیست؟

برخی افراد می‌آموزند رفتار دیگران را تقلید کنند، پاسخ‌های اجتماعی از پیش آماده داشته باشند یا نشانه‌های ناراحتی خود را پنهان کنند. به این فرایند گاهی «ماسکینگ» گفته می‌شود.

ماسکینگ در برخی زنان و دختران اوتیستیک بیشتر مورد توجه قرار گرفته، اما محدود به آن‌ها نیست. این راهبرد ممکن است باعث شود دیگران دشواری‌های فرد را کمتر ببینند، در حالی که او برای مدیریت موقعیت‌های اجتماعی انرژی زیادی صرف می‌کند.

با این حال، خستگی اجتماعی، اضطراب یا ترجیح تنهایی به‌تنهایی به معنی اوتیسم نیستند. ارزیابی باید تاریخچه رشد و مجموعه ویژگی‌های فرد را در نظر بگیرد.

اطلاعات بیشتر درباره این موضوع در راهنمای علائم اوتیسم در بزرگسالان در وب‌سایت NHS در دسترس است.

آیا علائم اوتیسم در دختران و پسران متفاوت است؟

اوتیسم در هر دو جنس دیده می‌شود، اما ممکن است شیوه بروز نشانه‌ها و احتمال شناسایی آن متفاوت باشد. برخی دختران اوتیستیک رفتار همسالان خود را بیشتر تقلید می‌کنند یا می‌کوشند دشواری‌های اجتماعی‌شان را پنهان کنند. در نتیجه، نیازهای آن‌ها ممکن است دیرتر تشخیص داده شود.

در بعضی دختران، ویژگی‌ها ممکن است به شکل علاقه‌های بسیار متمرکز، خستگی پس از تعامل اجتماعی، دشواری در حفظ دوستی‌ها یا اضطراب در موقعیت‌های اجتماعی دیده شوند؛ حتی اگر در ظاهر بتوانند در جمع حضور پیدا کنند.

این الگوها در همه دختران صدق نمی‌کند و پسران نیز ممکن است ویژگی‌های خود را پنهان کنند. بنابراین، نباید تشخیص را تنها بر اساس جنسیت یا کلیشه‌های رایج درباره اوتیسم انجام داد.

اوتیسم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

در حال حاضر، آزمایش خون یا یک آزمایش پزشکی منفرد برای تشخیص اوتیسم وجود ندارد. تشخیص بر اساس ارزیابی تخصصی رشد و رفتار فرد، اطلاعات والدین یا مراقبان، سابقه رشدی و مشاهده بالینی انجام می‌شود.

فرایند ارزیابی ممکن است شامل مراحل زیر باشد:

1. گفت‌وگو درباره سابقه رشد: بررسی زمان شکل‌گیری گفتار، شیوه ارتباط، بازی، تعامل اجتماعی و تغییرات رشدی.

2. مشاهده رفتار و ارتباط: بررسی تعامل متقابل، ارتباط کلامی و غیرکلامی، الگوهای رفتاری و علایق.

3. استفاده از ابزارهای استاندارد در صورت نیاز: ابزارهای غربالگری یا ارزیابی می‌توانند اطلاعات کمکی فراهم کنند، اما هیچ پرسش‌نامه‌ای به‌تنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمی‌کند.

4. بررسی شرایط همراه یا مشابه: از جمله مشکلات شنوایی، تأخیر زبان، ADHD، اضطراب یا سایر تفاوت‌های رشدی، بر اساس علائم فرد.

5. تعیین نیازهای حمایتی: بررسی توانایی‌ها، چالش‌ها و حمایت‌های لازم در خانه، مدرسه، محیط کار یا روابط اجتماعی.

در کودکان، نگرانی والدین درباره رشد، دلیل مناسبی برای مطرح کردن موضوع با پزشک یا متخصص رشد است؛ لازم نیست تا آشکار شدن همه نشانه‌ها منتظر بمانید.

برای توضیح بیشتر درباره فرایند تشخیص، به راهنمای غربالگری و تشخیص اوتیسم در CDC مراجعه کنید.

آیا اوتیسم درمان دارد؟

اوتیسم یک وضعیت عصب‌رشدی است و نباید آن را بیماری‌ای دانست که برای همه افراد با یک روش مشخص و قطعی از بین می‌رود. هدف حمایت‌ها و مداخلات، کمک به ارتباط، یادگیری، استقلال، رفاه و کیفیت زندگی فرد و خانواده اوست.

برنامه مناسب بر اساس سن، توانایی‌ها، نیازها و اولویت‌های فرد تنظیم می‌شود و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• گفتاردرمانی: در صورت نیاز برای تقویت ارتباط، زبان کاربردی یا استفاده از روش‌های جایگزین و مکمل ارتباطی.

• مداخلات آموزشی و رشدی: برای حمایت از یادگیری، مهارت‌های روزمره و مشارکت در محیط آموزشی.

• کاردرمانی: در صورت نیاز برای فعالیت‌های روزمره، مشارکت عملکردی یا مدیریت برخی چالش‌های حسی و حرکتی.

• حمایت روان‌شناختی و رفتاری: برای مهارت‌های سازگاری، مدیریت اضطراب یا بررسی رفتارهایی که موجب آسیب یا اختلال در زندگی روزمره می‌شوند.

• آموزش و راهنمایی خانواده: برای شناخت نیازهای فرد، تنظیم محیط و تقویت ارتباط مؤثر.

• مراقبت پزشکی: برای ارزیابی و رسیدگی به مشکلات همراه مانند اختلال خواب، تشنج یا مسائل گوارشی، در صورت وجود.

دارو درمان اصلی ویژگی‌های هسته‌ای اوتیسم نیست؛ با این حال، پزشک ممکن است برای برخی مشکلات همراه یا علائم مشخص، دارو تجویز کند. انتخاب دارو یا هر مداخله باید بر اساس ارزیابی و با نظر متخصص انجام شود.

از روش‌هایی که ادعای درمان قطعی اوتیسم دارند یا رژیم‌ها و مکمل‌های غیرضروری را بدون شواهد کافی توصیه می‌کنند، باید با احتیاط برخورد کرد. هیچ روش واحدی برای همه افراد مناسب نیست.

برای آشنایی با رویکردهای حمایتی و مراقبتی، اطلاعات سازمان جهانی بهداشت درباره اوتیسم را مطالعه کنید.

والدین در صورت مشاهده علائم اوتیسم چه کاری انجام دهند؟

اگر درباره رشد یا رفتار فرزندتان نگرانی دارید، می‌توانید اقدامات زیر را انجام دهید:

• نمونه‌هایی از رفتارهای مشاهده‌شده و موقعیت‌هایی را که در آن رخ می‌دهند یادداشت کنید.

• درباره روند رشد گفتار، بازی، ارتباط و تعامل کودک اطلاعات جمع‌آوری کنید.

• نگرانی خود را با پزشک کودک یا متخصص واجد صلاحیت مطرح کنید.

• در صورت توصیه متخصص، ارزیابی‌های تکمیلی را پیگیری کنید.

• تا روشن شدن علت، از مقایسه کودک با همسالان و برچسب زدن به او خودداری کنید.

• در صورت نیاز، حمایت‌های رشدی و ارتباطی را به تعویق نیندازید.

هدف ارزیابی، پیدا کردن راه‌هایی برای حمایت بهتر از کودک است، نه سرزنش خانواده یا محدود کردن توانایی‌های او.

ارزیابی و دریافت راهنمایی درباره اوتیسم در مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان

اگر درباره رشد، ارتباط یا رفتار فرزندتان نگرانی دارید، می‌توانید برای دریافت اطلاعات اولیه درباره خدمات مرتبط با کودکان و مسیر پیگیری تخصصی با مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان تماس بگیرید.

تشخیص اوتیسم نیازمند ارزیابی متناسب با شرایط فرد است. در صورت نیاز، باید از متخصصان واجد صلاحیت در حوزه رشد و تشخیص اوتیسم کمک گرفته شود. نوع خدمات قابل ارائه و ضرورت ارجاع به متخصص مربوطه باید با توجه به نیازهای فرد بررسی شود.

برای آشنایی بیشتر با مرکز، به صفحه معرفی مرکز مشاوره مهر خانواده مراجعه کنید. اطلاعات تماس و راه‌های ارتباطی نیز در صفحه تماس با ما درج شده است.

پرسش‌های متداول درباره علائم، تشخیص و درمان اوتیسم

اولین علائم اوتیسم در کودکان چیست؟

نشانه‌های احتمالی می‌توانند شامل تفاوت در پاسخ به نام، استفاده از اشاره برای به اشتراک گذاشتن علاقه، ارتباط متقابل، رشد گفتار، بازی و وجود رفتارهای تکراری باشند. هیچ نشانه منفردی به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

آیا تماس چشمی کم به معنی اوتیسم است؟

خیر. تماس چشمی کم ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد. تشخیص اوتیسم بر اساس مجموعه‌ای از ویژگی‌های ارتباط اجتماعی و رفتارهای محدود یا تکراری، همراه با سابقه رشد و ارزیابی تخصصی انجام می‌شود.

آیا اوتیسم فقط در کودکان دیده می‌شود؟

خیر. اوتیسم یک وضعیت عصب‌رشدی است که از دوره رشد آغاز می‌شود، اما ممکن است تشخیص آن تا نوجوانی یا بزرگسالی به تأخیر بیفتد. بزرگسالان نیز می‌توانند برای ارزیابی تخصصی مراجعه کنند.

آیا افراد اوتیستیک حتماً تأخیر گفتار دارند؟

خیر. برخی افراد اوتیستیک تأخیر گفتار دارند، برخی از گفتار روان استفاده می‌کنند و برخی به روش‌های جایگزین یا مکمل ارتباطی نیاز دارند. توانایی گفتاری به‌تنهایی اوتیسم را تأیید یا رد نمی‌کند.

آیا اوتیسم در دختران سخت‌تر تشخیص داده می‌شود؟

در بعضی موارد، بله. برخی دختران ممکن است رفتارهای اجتماعی را تقلید کنند یا ویژگی‌های خود را پنهان کنند و به همین دلیل کمتر مورد توجه قرار بگیرند. با این حال، تفاوت‌های فردی زیاد است و ارزیابی باید بر اساس ویژگی‌های هر فرد انجام شود.

آیا اوتیسم درمان قطعی دارد؟

روش واحدی که اوتیسم را در همه افراد به‌طور قطعی از بین ببرد وجود ندارد. مداخلات متناسب با نیاز فرد می‌توانند به بهبود ارتباط، مهارت‌های روزمره، یادگیری و کیفیت زندگی کمک کنند.

چه زمانی باید برای ارزیابی اوتیسم اقدام کنیم؟

اگر درباره ارتباط، رشد زبان، بازی، تعامل اجتماعی یا رفتارهای تکراری کودک نگرانی پایدار دارید، بهتر است موضوع را با پزشک یا متخصص واجد صلاحیت مطرح کنید. در بزرگسالان نیز اگر ویژگی‌های پایدار از دوران رشد بر زندگی روزمره تأثیر می‌گذارند، ارزیابی می‌تواند مفید باشد.

منابع علمی و معتبر

1. سازمان جهانی بهداشت (WHO): اطلاعات جامع درباره اختلال طیف اوتیسم
   https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders

2. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC): علائم و نشانه‌های اوتیسم
   https://www.cdc.gov/autism/signs-symptoms/index.html

3. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC): غربالگری و تشخیص اوتیسم
   https://www.cdc.gov/autism/diagnosis/index.html

4. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS): علائم اوتیسم در کودکان
   https://www.nhs.uk/conditions/autism/signs-in-children/

5. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS): علائم اوتیسم در بزرگسالان
   https://www.nhs.uk/conditions/autism/signs-in-adults/

مرکز مشاوره مهر خانواده اصفهان

برای دریافت اطلاعات درباره خدمات مرکز و راهنمایی در زمینه مسائل روان‌شناختی و خانوادگی، از راه‌های ارتباطی زیر استفاده کنید.

• وب‌سایت: mehrekhanevade.ir

• تلفن ثابت: ۰۳۱۳۳۳۶۵۱۲۱

• تلفن همراه: ۰۹۲۰۱۹۴۱۴۸۲

• نشانی: اصفهان، میدان جمهوری، ابتدای خیابان امام خمینی، فرعی ۱۱، شمس‌آباد

• ساعات کاری: همه‌روزه به‌جز تعطیلات، از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب

• مسیریابی در گوگل‌مپ: مشاهده موقعیت مرکز

• اینستاگرام: mehrekhanevadeh.esf

• ایتا: کانال مرکز مهر خانواده